Czym jest PRT?

Terapia Przeprogramowania Reakcji Bólowej (PRT) to nowoczesna metoda pracy z przewlekłym bólem, która pomaga pacjentom wyciszyć błędne sygnały alarmowe będące podstawą zespołu bólu funkcjonalnego. Dzięki prostym technikom pacjenci uczą się jak zmniejszać lęk, odzyskiwać swobodę ruchu i stopniowo uwalniać się od bólu.

Celem PRT jest zmiana sposobu, w jaki mózg interpretuje sygnały z ciała, co prowadzi do stopniowego wygaszania bólu i odzyskania swobody w codziennym życiu. W trakcie terapii pacjent uczy się:

• rozumieć mechanizmy stojące za przewlekłym bólem,
• zmniejszać lęk i poczucie zagrożenia, które podtrzymują objawy,
• stosować praktyczne techniki, takie jak somatic tracking czy stopniowa ekspozycja na ruch.

Kto stworzył PRT?

Pain Reprocessing Therapy (PRT) została opracowana przez dr Alana Gordona – psychoterapeutę i założyciela Pain Psychology Center w Los Angeles. Gordon przez wiele lat pracował z osobami cierpiącymi na przewlekły ból, obserwując, że w wielu przypadkach ból nie jest skutkiem uszkodzeń ciała, ale wynika z nadmiernej reaktywności i „błędnego alarmu” w mózgu.

Gordon bazował na koncepcji, że ból może być wynikiem „nadmiernej alarmowości” układu nerwowego, a nie samego uszkodzenia tkanek.

Publikacje i książki – The Way Out jest pierwszym praktycznym przewodnikiem dla pacjentów, a wcześniejsze artykuły naukowe Gordona i współpracowników opisują skuteczność terapii i mechanizmy neuroplastyczne.

Podstawa naukowa PRT

PRT powstała na gruncie neurobiologii bólu i badań nad neuroplastycznością mózgu – czyli jego zdolnością do zmiany i „przeprogramowania się”.

Kluczowe dowody naukowe:

• Badanie kliniczne (Ashar i in., 2021, JAMA Psychiatry) – w randomizowanej próbie kontrolowanej (RCT) z udziałem 151 osób z przewlekłym bólem pleców, dwutygodniowa terapia PRT przyniosła znaczącą redukcję bólu, a u części pacjentów ból ustąpił całkowicie.
• Wyniki badań obrazowych pokazały, że po PRT zmniejsza się aktywność obszarów mózgu odpowiedzialnych za strach i zagrożenie (m.in. wyspa, przednia część zakrętu obręczy), a rośnie aktywność obszarów związanych z bezpieczeństwem i kontrolą.
• Terapia łączy w sobie elementy psychologii poznawczo-behawioralnej, terapii ekspozycji, pracy z emocjami i uważności.

PRT (Pain Reprocessing Therapy) jest przeznaczone dla osób z przewlekłym bólem, szczególnie takim, którego nie da się w pełni wyjaśnić zmianami w badaniach. Sprawdza się u pacjentów z bólem nocyplastycznym — takim, który jest podtrzymywany przez nadwrażliwy układ nerwowy. To m.in.

• fibromialgia,
• przewlekły ból kręgosłupa,
• migreny,
• bóle szyi,
• bóle miednicy,
• IBS z komponentą bólową
• czy bóle o zmiennym, „wędrującym” charakterze.

Terapia jest skierowana do osób, u których ból nasila się pod wpływem stresu, zmęczenia lub emocji, a standardowe leczenie (leki, rehabilitacja, fizjoterapia) przynosi niewielkie lub tylko chwilowe efekty. PRT pomaga przeprogramować reakcję układu nerwowego, zmniejszyć lęk przed bólem i odbudować poczucie bezpieczeństwa w ciele — dzięki czemu ból może stopniowo słabnąć, a funkcjonowanie poprawiać się z tygodnia na tydzień.

Standardowa terapia PRT trwa zwykle 8–12 tygodni, najczęściej w formie 1 sesji tygodniowo. To jednak orientacyjny przedział — długość terapii zależy od kilku czynników:

• złożoności objawów (np. współistniejący lęk, trauma, wieloletni ból),
• zaangażowania pacjenta w ćwiczenia między sesjami,
• indywidualnego tempa neuroplastycznej zmiany, które u różnych osób przebiega nieco inaczej.

U części pacjentów pierwsze wyraźne efekty pojawiają się już po 4–6 tygodniach, inni potrzebują kilku miesięcy spokojnej pracy, zwłaszcza jeśli ból trwa wiele lat lub jest związany z silnym uwarunkowaniem lękowym.

Po zakończeniu terapii wiele osób korzysta z sesji podtrzymujących co 4–6 tygodni lub według potrzeb, aby utrwalić nowe wzorce i zapobiegać nawrotom bólu.

Ból funkcjonalny zwany przez psychologów neuroplastycznym lub przez lekarzy nociplastycznym jest nowym podejściem do klasyfikowania bólu przewlekłego. Oto 10 najczęstszych komponentów bólu neuroplastycznego, stosowanych w PRT i nowoczesnych podejściach do przewlekłego bólu (na podstawie badań PRT, O’Sullivana, Moseleya, Schubiner’a i literatury o bólu nociplastycznym):

1. Zmienność objawów

Ból zmienia się z dnia na dzień lub w ciągu dnia, bez jasnej przyczyny biologicznej.

2. Brak korelacji z obrazowaniem lub uszkodzeniem tkanek

Badania mogą wykazywać zmiany „typowe dla wieku” lub neutralne — nieadekwatne do siły bólu.

3. Ból zależny od stresu lub emocji

Symptomy nasilają się przy presji, konflikcie, lęku, przeciążeniu mentalnym.

4. Poprawa w czasie relaksu lub przy odwróceniu uwagi

Ból zmniejsza się podczas odpoczynku psychicznego lub czynności, które „pochłaniają” uwagę.

5. Występowanie wielu różnych objawów

Migracja bólu, zmiany lokalizacji, objawy trzewne, parestezje — bez jednego strukturalnego wytłumaczenia.

6. Przesadna reakcja bólowo-lękowa

Zwykłe sygnały z ciała interpretowane są jako realne zagrożenie („pain-fear cycle”).

7. Wrażliwość na dotyk, zmęczenie, niewielki wysiłek

Objawy nieproporcjonalne do „bodźca” — typowe dla centralnej sensytyzacji.

8. Historia traumy, przewlekłego stresu lub trudnych emocji

Mózg staje się bardziej reaktywny na sygnały z ciała i otoczenia.

9. Poczucie braku kontroli i katastrofizacja

Ciągłe oczekiwanie bólu, czarne scenariusze, monitorowanie zagrożeń.

10. Szybka reakcja na edukację o bólu/PRT

Już sama zmiana interpretacji objawów często przynosi krótkoterminową ulgę — silny wskaźnik bólu neuroplastycznego.

W praktyce klinicznej przyjmuje się jasne kryterium: Wystarczy spełnić 2–3 cechy, aby rozważać ból neuroplastyczny jako główne wyjaśnienie, a jeśli pacjent spełnia 4 lub więcej, prawdopodobieństwo bólu neuroplastycznego jest wysokie. To kryterium jest zgodne z podejściem Schubinera, Lumleya (PRT), O’Sullivana i ICD-11 (ból nociplastyczny).

Uproszczona interpretacja kliniczna
0–1 cecha: niewystarczające — prawdopodobnie dominuje mechanizm nocyceptywny lub neuropatyczny.

2–3 cechy: podejrzenie bólu funkcjonalnego / neuroplastycznego. Wymaga pogłębionej diagnozy stylu życia, stresu, historii emocjonalnej.

4–6 cech: dominujący ból neuroplastyczny; PRT i terapia oparta na regulacji układu nerwowego mają dużą szansę skuteczności.

7 lub więcej: prawie pewne, że głównym mechanizmem jest centralna sensytyzacja + reakcje lękowe.
PRT, edukacja o bólu, somatic tracking i down-regulation systemów zagrożenia to terapia pierwszego wyboru.